Đất nước – bản hùng ca những năm chống Mỹ

 

Đất nước – bản hùng ca những năm chống Mỹ

– Nguyễn Khoa Điềm -

 

 

 I: đôi nét về tác giả Nguyễn Khoa Điềm

Nguyễn khoa Điềm sinh tại huyện phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế.lúc nhỏ ông học ở quê, tới năm 1955 ông ra Bắc theo học và tốt nghiệp đại học sư phạm Hà Nội năm 1964,cùng thời với các nhà thơ như Phạm Tiến Duật, Lê Anh Xuân.

Sau đó ông vào miền nam và hoạt động trong phong trào học sinh, sinh viên Huế, tham gia quân đội, xây dựng Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền nam Việt Nam, làm thơ, viết báo phục vụ cách mạng,.. chính những năm tháng khói lửa ấy, những tác phẩm đầy nhiệt huyết cùng với lòng yêu nước mãnh liệt được ra đời..

Ông là một trong những nhà thơ tiêu biểu nhất của thời kì kháng chiến chống Mỹ. bởi là một trong những nhà thơ chiến sĩ, trực tiếp tham gia vào những phong trào đấu tranh, những cuộc chiến trên nhiều mặt trạn nên những tác phẩm của ông vô cùng chân thực, giàu tính chiêm nhiệm, sâu sắc đa nghĩa và đậm màu sắc trữ tình.

Tiêu biểu trong các sáng tác của ông là bài thơ Đất Nước, với một giọng điệu thơ đậm đà  màu sắc dân tộc, sâu lắng và những giãi bày tâm tư của tác giả về “ đất nước “. Chính ông đã vẽ nên một đất nước đầy kì vĩ, thiêng liêng, lớn lao nhưng lại vô cùng ấm áp, bình dị. ấy là đất nước của chúng ta, đất nước đã được xây dựng bởi xương và máu thịt, mồ hôi của lớp lớp cha ông đi trước, và vai trò to lớn của đất nước đối với mỗi người, cũng như thể hiện tinh thần yêu quê hương đất nước của tác giả. Đây cũng là 1 trong những tác phẩm thành công nhất của ông và là áng thơ mà mỗi độc giả khi đọc đều trào dâng trong lòng một niềm tự hào là con cháu, hậu duệ của một đất nước kiên cường.

II: ngoài lề về hoàn cảnh và những điều tác giả nói về đoạn trích 

Nhớ lại những ngày viết nên Đất Nước, Nguyễn Khoa Điềm kể

Đầu năm 1971, phong trào học sinh, sinh viên trong các đô thị miền nam đang rất sôi nổi. Tinh thần yêu nước cháy bùng ở khắp nơi. Tôi công tác trong Thành ủy Huế, ở trên rừng, phụ trách phong trào học sinh, sinh viên Huế. Đột nhiên có giấy mời của Cơ quan Văn nghệ Khu Trị - Thiên đi dự trại sáng tác. Tôi, anh Nguyễn Quang Hà, anh Nguyễn Đắc Xuân... đi mất ba ngày lên phía tây Huế, vượt A Lưới sang đất Lào dự trại.

Tôi không chuẩn bị gì trước, nhưng trại mở những một tháng, không lẽ lại không viết gì. Tôi quyết định phải viết một cái gì dài hơi. Lúc đó, nhiều nhà thơ đã viết trường ca, ở miền nam trường ca Bài ca chim ChRao của anh Thu Bồn đang rất nổi tiếng và được thanh niên đô thịthuộc rất nhiều. Tôi lựa chọn viết trường ca, cấu tứ theo từng mảng, như thế vừa dễ triển khai cảm xúc, vừa dễ sử dụng chất liệu.

Thời ấy, là sinh viên từ miền bắc vào, tôi rất thích nhạc giao hưởng, đặc biệt là kết cấu giao hưởng, nó nhiều giọng điệu, có đoạn đằm thắm nhẹ nhàng, có đoạn suy tư, có đoạn cao trào gay gắt, sôi nổi. Tôi nghĩ tôi sẽ viết một bản giao hưởng bằng ngôn ngữ. Thế là tôi bắt tay vào viết.

Trong các chương, chương cuối cùng có tựa đề Mùa thu tựu trường là tôi thích nhất. Đó là chương được viết theo thể thơ năm chữ cái, giai điệu êm dịu, hình ảnh đẹp, nói về những người trẻ tuổi sau khi đấu tranh giành thắng lợi trở lại mái trường. Nhưng khi bản thảo tập hợp lại, nhiều anh em góp ý rằng phần này mềm yếu quá nên tôi thay bằng chương khác. Về sau chương này bị thất lạc do bom đạn, nên tôi rất tiếc.

Mặt đường khát vọng được kết cấu theo từng mảng, mảng này khơi gợi, dẫn dắt cho mảng kia, tạo thành một chỉnh thể tác phẩm trong một trường cảm xúc nhưng từng mảng lại đi sâu vào một vấn đề, một ý tưởng do đó nó cũng có tính trọn vẹn riêng.

Chương V - chương Đất nước là một chương lớn. Tôi viết chương này trong những ngày mưa triền miên sau Tết. Đó là thời kỳ máy bay Mỹ đánh phá dữ dội. B52 giội bom liên tục, làm cho mọi thứ tối tăm mù mịt. Chúng tôi ngồi trong hầm và viết, cảm xúc được cộng hưởng bởi tiếng bom nổ, bởi khói bom và mưa rừng. Có khi viết xong, một trận bom làm cho bản thảo bay lung tung, lượm lại trang còn trang mất, lại ngồi viết tiếp. Tôi viết rất nhanh, như cảm xúc đã dồn tụ một cách mãnh liệt, giờ chỉ việc tuôn chảy ra thôi. Tôi viết về những điều giản dị của chính tôi, về tuổi trẻ và các bạn bè đang tranh đấu ở trong thành

phố, nên nhân vật của tôi là anh và em. Đó là lời đằm thắm của một người con trai với một người con gái.

Chúng tôi, mỗi người có một số phận khác nhau, nhưng đều gắn kết trong một số phận chung là số phận Đất nước. Đất nước với các nhà thơ khác là của những huyền thoại, của những anh hùng, nhưng với tôi là của những con người vô danh, của nhân dân.

Đất nước là một giá trị lâu bền, vĩnh hằng; đất nước được tạo dựng, được bồi đắp qua nhiều thế hệ, được truyền nối từ đời này sang đời khác. Cho nên "khi ta lớn lên đất nước đã có rồi!".

Đất nước vừa là một ý niệm thiêng liêng vừa là một hiện hữu, cụ thể, rõ ràng, thân thuộc. Tôi cố gắng thể hiện một hình ảnh Đất nước giản dị gần gũi nhất. Đó là cách để đi vào lòng người, mà không lặp lại người khác, vì trước tôi cũng như bấy giờ, có rất nhiều người đã viết rất hay về Đất nước. Tôi nghĩ mỗi cá nhân sinh ra, ý niệm về Đất nước đã được thấm đẫm qua môi trường gia đình, qua thế giới tinh thần và cả vật chất mà người đó sống.

 Đứa trẻ cảm nhận Đất nước qua lời ru của mẹ, câu chuyện kể của bà:

 

Đất nước có trong những cái "ngày xửa ngày xưa"

mẹ thường hay kể

Đất nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn

 

Đất nước gắn bó trong những vật thân thuộc "cái kèo cái cột thành tên", trong hạt gạo ăn hằng ngày "một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng...". Ông bà, cha mẹ, những thế hệ đi trước sẽ truyền ý niệm về Đất nước cho con trẻ, rồi đứa trẻ lớn lên, trong những tình cảm ban đầu về gia đình, chòm xóm, về cánh đồng, lũy tre... thì tình yêu Đất nước cũng đã bắt đầu ở đó rồi. Nghĩa là ý niệm về Đất nước sẽ cùng hình thành với sự hình thành của tâm hồn con người. Với năm tháng, khi tâm hồn ta lớn lên, ý niệm Đất nước sẽ có thêm những nét nghĩa mới.

Thực ra "Đất nước" là một từ được ghép từ hai yếu tố chỉ vật chất là đất và nước, là hai yếu tố khởi nguyên của thế giới, để tạo thành một khái niệm chỉ Giang sơn Tổ quốc. Đất nước gắn bó máu thịt với mỗi người, rất cụ thể:

Nước là nơi em tắm

Đất là nơi "con chim phượng hoàng

bay về hòn núi bạc"

Đất là nơi anh đến trường

Nước là nơi "con cá ngư ông móng nước biển khơi"...

Ở đâu trên Đất nước cũng gắn với những chuyện kể, những truyền thuyết, những câu ca đã đi vào thế giới tinh thần của con người. Đất nước, cái hiện hữu đã trở thành giá trị tinh thần mà trong đời sống tâm hồn của mỗi con người nó lấp lánh rất nhiều ý nghĩa.Truyền thuyết Tiên - Rồng, Âu Cơ - Lạc Long Quân là truyền thuyết về cội nguồn của người Việt. Trong truyền thuyết này cũng như trong lịch sử phát triển về sau, mở mang và đoàn tụ đã làm nên nét đặc trưng của dân tộc Việt, từ thế hệ này sang thế hệ khác:

 

Thời gian đằng đẵng

                                      Không gian mênh mông

Mỗi người dân Việt, bằng máu xương, mồ hôi công sức của mình, đã chiến đấu và lao động để mở mang và hoàn thiện Đất nước, để truyền cho con cháu một Đất nước trọn vẹn. Đất nước không phải chỉ ở những gì được thừa hưởng có thể nhìn thấy được, Đất nước còn ở trong chiều sâu tâm linh được truyền nối, xuyên suốt qua nhiều thế hệ:

 

Những ai đã khuất

Những ai bây giờ

Yêu nhau và sinh con đẻ cái

Gánh vác phần người đi trước để lại...

 

Phần tâm linh đó đã kết nối tất cả nhân dân về trong một cội nguồn, trong sự thiêng liêng thành kính về một ngày giỗ Tổ.

Em ơi Đất nước là máu xương mình

Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên Đất nước muôn đời

 

Đoạn thơ này lấy cảm hứng từ những núi Vọng Phu, những hòn Trống Mái, những ao đầm ở đồng bằng Bắc Bộ, đến cửa biển Cửu Long ở Nam Bộ... Những yếu tố vật chất, địa lý thấm đẫm một cái nhìn huyền thoại, đầy mầu sắc lãng mạn. Nói cách khác là khoác cho nó một lớp huyền tích, là điều thường gặp trong đời sống văn hóa dân gian. Chính điều này đã làm cho các giá trị vật chất trở nên đẹp đẽ, sinh động, có sức hấp dẫn, quyến rũ đặc biệt.

 

Trong chương Đất nước cũng như toàn bộ trường ca Mặt đường khát vọng, ngôn ngữ ca dao tục ngữ, ngôn ngữ của đời sống dân gian được sử dụng rất nhiều. Tác phẩm được cảm nhận trong trường cảm xúc, trong những suy tư, ngẫm nghĩ. Ở đoạn thơ này, đã nhấn mạnh Đất nước chính là thành quả của lao động, của chiến đấu, của mồ hôi nước mắt và khát vọng của nhiều thế hệ nhân dân trong nhiều nghìn năm.

 

 để rồi đi hết đoạn thơ đất nước ta mới thấy "Đất nước trong thơ Nguyễn Khoa Điềm là sự đồng hiện những  gì gần gũi nhất, thân thương nhất của mỗi con người Việt Nam trong quá khứ, hiện tại và tương lai; trong thời gian và không gian, trong lịch sử và truyền thống văn hoá… Ở Nguyễn Khoa Điềm lòng yêu nước là yêu nhân dân, yêu những con người đã viết nên lịch sử, đã sản sinh ra văn hóa, đã phát kiến địa lý mà mở rộng biên cương bảo vệ lãnh thổ. Từ đó nhà thơ đã đi đến đúc kết thành một chân lý vững vàng: “Đất nước của nhân dân”, tư tưởng này đã chi phối hầu hết các sáng tác của Nguyễn Khoa Điềm. Vì vậy tiếng thơ Nguyễn Khoa Điềm không chỉ nói lên những suy nghĩ cảm nhận của tuổi trẻ trong chiến tranh, mà còn là lời kêu gọi thiết tha: hãy yêu đất nước – vì “Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình”